برکناری کهنه کارترین مرد سیاست خارجی عربستان

شاهزاده سعود الفیصل پس از ۴۰ سال خدمت به عنوان رئیس دیپلماسی آل سعود نهایتا کنار رفت و این در حالی است که ریاض با بحران‌های منطقه‌ای بی‌سابقه‌ای دست و پنجه نرم می‌کند.

خروج سعود الفیصل از وزارت خارجه عربستان سعودی در شرایطی رخ داده که این کشور بزرگ صادر کننده نفت با بحران‌های منطقه‌ای ناشی از بهار عربی سال ۲۰۱۱ رو به روست و تلاش دارد اتحاد خود را با واشنگتن تحکیم کند.

اگرچه سیاست خارجی در پادشاهی آل سعود نهایتا از سوی پادشاه تعیین می‌شود، سعود الفیصل نقشی تعیین کننده در واکنش کشورش به بحران‌های بی‌شمار خاورمیانه داشته است. جانشین وی “عادل الجبیر” سفیر سابق عربستان در واشنگتن است که دستور کار شلوغی را از سعود الفیصل که از اکتبر ۱۹۷۵ هدایت وزارت خارجه را برعهده داشت، به ارث می‌برد.

در دوران وی عربستان با حمله اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۷۸، ۱۹۸۲ و ۲۰۰۶ رو به رو شد و همین طور انتفاضه فلسطین در سال ۱۹۸۷ و ۲۰۰۰ رخ داد. همین طور در دوران تصدی شاهزاده فیصل بر وزارت‌خارجه عربستان، عراق در سال ۱۹۸۰ به ایران و در سال ۱۹۹۰ به کویت حمله کرد و عراق سال ۲۰۰۳ در جریان حمله ائتلاف تحت حمایت آمریکا اشغال شد.

با وجود ناآرامی‌های تاریخی سعود الفیصل هم اکنون در شرایطی از راس قدرت کنار می‌رود که جنگ داخلی سوریه و عراق را فرا گرفته، بحران در یمن و لیبی موج می‌زند و بی‌ثباتی سیاسی در مصر حاکم است.

سعود الفیصل همواره بیانگر مواضع ریاض بوده است و در دوران پرتنش مناسبات آل سعود با متحد اصلی‌اش آمریکا در سال ۲۰۰۴ وی این روابط را “ازدواج اسلامی” توصیف کرد که طبق آن پادشاهی سعود می‌تواند زنان مختلفی را اختیار کند و همزمان با آنها با عدالت برخورد کند!

حتی طی سال‌های اخیر که وی از کمردرد مزمن و سایر ناراحتی‌ها رنج می‌برد و حتی لرزش دستانش و لغزش زبانی‌اش در محافل عمومی زبانزد می‌شد وی همچنان دقت عقلانی خود را حفظ کرده بود.

سعود الفیصل در سال ۲۰۱۲ در پاسخ به پرسشی مبنی بر اینکه آیا مسلح کردن شورشیان سوری اقدامی مناسب است به تندی پاسخ داد: گمان می‌کنم ایده‌ای بسیار عالی است.

شاهزاده سعود الفیصل پسر ملک فیصل است که در ۱۹۴۰ در شهر کوهستانی طائف در نزدیکی مکه به دنیا آمد و در سال ۱۹۸۹ به عربستان سعودی کمک کرد تا به ۱۵ سال جنگ داخلی لبنان خاتمه دهد.

وی در دهه ۱۹۶۰ مدرکی از دانشگاه پرینستون آمریکا دریافت کرد و پس از آن سال‌ها در وزارت نفت خدمت کرد. کار وی به عنوان یک دیپلمات با یک “تغییر” آغاز شد؛ پادشاه جدید “خالد بن عبدالعزیز” جانشین پدر سعود الفیصل شد که ترور شده بود و پادشاه جدید سعود الفیصل را به عنوان وزیر خارجه خود منصوب کرد.

شاهزاده سعود الفیصل با همه زکاوتش در دیپلماسی نتوانست که وزارت خارجه عربستان را به سازمانی با عمق بنیادین زیاد تبدیل کند.

دیپلمات‌های ریاض بر این باورند که سیاست خارجی عربستان به گونه‌ای است که تنها می‌توانند بر یک حوزه که مورد علاقه پادشاه و شاهزاده سعود است متمرکز باشد و زمانی که این تمرکز به منطقه دیگر تغییر جهت یابد دیگر آنها نمی‌توانند این مساله را پیگیری کنند.

زمانی که سعود الفیصل در ماه ۱۹۷۵ منصوب شد منطقه با رقابت‌های ملی‌گرای سکولار پان عربی تحت الشعاع قرار گرفته بود. مصر و اسرائیل هنوز صلح نکرده بودند، یاسر عرفات سازمان آزادی بخش فلسطین را از اردوگاه‌های آوارگان در لبنان رهبری می‌کرد، شاه ایران در منطقه ترکتازی می‌کرد و در عراق صدام جوان راه خود را برای تصدی قدرت هموار می‌کرد. روابط ریاض با صدام در دوران جنگ ایران و عراق تا پس از حمله به کویت روابط پر تنشی بود و در دوران تصدی سعود الفیصل عمده سیاست خارجی عربستان را تشکیل می‌داد.

با وجود این تاریخ پر و فراز و نشیب شاهزاده سعود علنا از حمله تحت حمایت آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ انتقاد کرد چرا که می‌ترسید پیامدهای ویران‌گر آن این منطقه را بی‌ثبات کند.

وی در مصاحبه با تلویزیون انگلیس گفت: اگر شما با تخریب عراق بتوانید رژیمی را عوض کنید پس شما یک مشکل را حل می‌کنید و پنج مشکل دیگر ایجاد می‌کنید.

در خاندان حاکم عربستان، شاهزاده سعود یکی از متحدان نزدیک عبدالله بن عبدالعزیز، پادشاه فقید عربستان بود. زمانی که ملک عبدالله ولیعهد بود، سعود الفیصل کسی بود که از اصلاحات اقتصادی وی در سال ۲۰۰۰ حمایت کرد و از تجربیات خود در وزارت نفت برای جذب شرکت‌های انرژی خارجی برای دسترسی به حوزه‌های گازی عربستان استفاده کرد.

دو سال پس از آن، وی بزرگترین ابتکار سیاست خارجی عبدالله را هدایت کرد که طرح عربی برای صلح با اسرائیل در ازای خروج از اراضی اشغالی و قطعنامه‌ای برای حل مشکل آوارگان بود. سعود الفیصل در آن زمان گفت: من به تمام همسایگانمان می‌گویم که اگر شما بخواهید، می‌توانید با اسرائیل در صلح باشید و حق حیات آنها را به رسمیت بشناسید. اگر این برای اسرائیل امنیت به همراه نیاورد، من به شما اطمینان می‌دهم که لوله تفنگ نیز برای آنها امنیت به همراه نخواهد داشت.

اسرائیل هرگز با این طرح موافقت نکرد و سعود الفیصل همواره از ناکامی در کمک به فلسطین برای تشکیل کشور مستقل به عنوان “بزرگترین یأس” یاد می‌کرد.