جنبشهای دانشجویی؛ کانون دفاع از عدالت و آزادی
غلامرضا ظریفیان*- اگر آغاز شکلگیری جنبش دانشجویی را اوایل دهه ۲۰ یعنی درست چند سال پس از تاسیس دانشگاه تهران در نظر بگیریم، در یک نگاه کلان با سه گفتمان روبه رو میشویم که تغییرات نسلی نیز در آن بیتاثیر نبوده است.
بعد از کودتای سال ۳۲ و اتفاق نمادینی که از آن به عنوان روز دانشجو و جریان جنبش دانشجویی یاد می کنیم، تحولاتی در زمینه های مختلف سیاسی، اجتماعی و معرفتی رخ داد که شاهد شکلگیری گفتمان سوم شدیم و آن چیزی نبود جز گفتمان اسلامی. هرچند در این زمان گفتمان چپ و ملی هواداران زیادی داشتند اما، گفتمان اسلامی به گفتمان مسلط تبدیل شد و گونههای مختلفی را هم یافت. این گفتمان در شکل رادیکالی خود قبل از پیروزی انقلاب به مبارزه مسلحانه با پشتوانه دانشگاه پیوست و در بخشی دیگر با گفتمان فکری حسینیه ارشاد با محوریت دکتر علی شریعتی پیوند خورد و بعدها نیز با امام همراه شد که توانست نقش زیادی در پیروزی انقلاب اسلامی ایفا کند.
اما از دوران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ما با گفتمانی روبهرو شدیم که غلبه اصلی در آن با اسلامیت به گونه انقلابی آن است. با آغاز شدن جنگ تحمیلی تحرکات دانشجویی با شعارهای انقلابی در جبهه ها به شدت ادغام شد که البته نقش بسیار مهمی را هم ایفا کردند.
پیش از ورود به دوران اصلاحات لازم است که بگویم با وجود اینکه تفاوتهای نسلی در گفتمان های مختلف چپ، ملی و اسلامی تفکیک می شوند اما هر سه مورد در دو شعار اصلی با هم مشترک هستند. نخست شعارهای عدالت خواهانه و دفاع از محرومان و توزیع عادلانه ثروت و دوم مبارزه با امپریالیزم و در راس آن امریکا. از اواخر سال ۷۵ که منجر به ظهور دوره اصلاحات شد، شاهد بروز یک شعار متفاوت تر از دو شعار قبلی از سوی جنبش های دانشجویی بودیم و آن آزادیخواهی بود؛ شعاری که با اتکا به قانون اساسی بر توزیع عادلانه ثروت و قدرت تاکید داشت و در نهایت به فکر فضای باز سیاسی و تاکید بر جمهوریت نظام بود.
پیروزی اصلاحات در انتخابات دوم خرداد ۷۶ تا حد زیادی به تحقق این شعارها کمک کرد و توسعه سیاسی در دستور کار دولتمردان قرار گرفت. اما حوادث تلخی در اواسط این دوره رخ داد. عده ای از جریان مشکوک و مجهول که دانشگاه را تهدید می کردند حادثه ۱۸ تیر سال ۷۸ را رقم زدند. این حادثه تا حدودی جنبش دانشجویی را با بحران تجزیه و انشعاب روبه رو کرد.
در اینجا می خواهم به تفاوت نسلی جریان دانشجویی در یک نگاه کلان اشاره کنم. واقعیت این است که با اتفاقات مهمی که در مباحث معرفتی و گسترش دانشگاه و فناوری اطلاعات رخ داد، در حال حاضر با نوعی تفاوت جدی نسبت به نسل های قبلی روبه رو هستیم. این نسل تا اواخر دهه ۷۰ نگاهی جامع محور و جدی و اساسی به امورات سیاسی داشته است. در مباحث صنفی تلاش داشت که تکلیف خود را نسبت به حقوق اجتماعی روشن و در عرصه های دیگر هم وظایف خود را بشناسد و به صحنه بیاید و حتی هزینه های احتمالی آن را هم بپردازد. در نگرش معرفتی این نسل نیز شاهد بودیم که پایگاه آنان اسلام و روشنفکری دینی است و شعار جدی در ارتباط با محرومیت زدایی و مبارزه جدی با امپریالیزم سر می دهند.
اما امروزه جدای از تحولاتی که هم در عرصه جهانی رخ داده و هم در زمینه معرفتی، شاهد بزرگ شدن دانشگاهها هم هستیم. اگر در سالهای ابتدایی پیروزی انقلاب ۱۷۰ هزار دانشجو در کشور داشتیم، اگر تا اواخر دهه ۷۰ این آمار به نزدیک به یک میلیون نفر رسید، در حال حاضر ۵ میلیون دانشجو را می بینیم که در ۲۷۰۰ سایت دانشگاهی مشغول به تحصیل هستند. حاصل بزرگ شدن دانشگاهها این است که بخش زیادی از بدنه جامعه وارد نهادهای علمی شده و در واقع دانشگاه به طبیعت جامعه نزدیک میشود. اما طبیعت جامعه معطوف به سیاست نیست. نسلی که امروز وارد دانشگاه می شود، خواسته های متکثری دارد. اگر این خواسته ها قبلا معطوف به سیاست بود امروزه اگر تسامحا با جنبش دانشجویی موافق باشیم -که البته خود دچار تحول مفهومی شده است- معطوف به اجتماع است.
اگر در گذشته و در غیاب احزاب، دانشگاهها محل پژواک صدای سیاسی بودند، حال با انقلاب فناوری بخش زیادی از شعارهای سیاسی در شبکه های مجازی منعکس و دانشگاه از حالت کانون فرهنگی و سیاسی خارج و در کنار منابع جدید دیگری قرار گرفته است. در واقع روحیه جمعی نسل قدیم به نوعی به سیطره فردیت منتهی شده و به حالت درون گرایی و توجه به زیست فردی درآمده است. همچنین نگاه تکلیف گرا به نگاه حق گرا تبدیل شد و دانشجویان به دنبال این هستند که چه حقی از دانشگاه ببرند.
با این حال دانشگاه با ویژگی ذاتی خود همچنان پرسشگر بوده و مطالبات جدی خود را باید مطرح سازد. در واقع تا زمانی که احزاب نتوانند نقش حرفه ای خود را در سیاست ایران بازی کنند، جنبش های دانشجویی کانون دفاع از عدالت، آزادی، فرهنگ دینی و ملی هستند و خواهند بود.
*معاون وزیر علوم دولت اصلاحات
منبع : خبرآنلاین