رؤیای برباد رفته اردوغان

صدای ایران: برخی از کشورهای خاورمیانه در گذشته در قلمرو امپراتوری عثمانی قرار داشته‌اند، از همین‌رو برای آنکارا مشکلات این منطقه از جهان بسیار حائزاهمیت است. این منطقه از چند جهت برای ترک‌ها دارای اهمیت فوق‌العاده‌ای است؛ نخست آنکه با توجه به سوابق تاریخی و هم‌مرزبودن این کشور با کشورهای منطقه، هر گونه اتفاقی می‌تواند بر مسائل داخلی و خارجی ترکیه تأثیرگذار باشد. دومین ویژگی خاورمیانه برای ترک‌ها، انرژی است.

مقام‌های آنکارا معتقدند برای تأمین انرژی به‌منظور افزایش رشد اقتصادی باید بر کشورهای منبع انرژی نفوذ داشت پس افزایش قدرت کشوری ثالث تهدیدی برای آنکارا به‌شمار می‌آید. از سوی دیگر، خاورمیانه بخشی از جهان اسلام است و ترکیه از زمان عثمانی به دنبال به‌دست‌گرفتن محوریت جهان اسلام بود.

معماران و نخبگان سیاست خارجی ترکیه همواره تلاش کرده‌اند از تحولات خاورمیانه به‌عنوان فرصتی استثنایی بهره ببرند و با ترویج الگوی دموکراسی ترکیه در دولت‌های جدید منطقه، نفوذ خود را هم در بین دولت‌مردان جدید و هم قدرت‌های غربی افزایش دهند. آنکارا تاکنون با میانجیگری در اختلافات خاورمیانه مانند برقراری صلح میان اعراب، سعی کرده نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد. آنکارا در گذشته بالغ بر هشت میلیارد دلار رابطه تجاری با خاورمیانه داشته، اما در طول چند سال اخیر این مبلغ به ۳۰ میلیارد دلار رسیده است.

خلاف صحبت‌های «رجب طیب اردوغان»، رئیس‌جمهوری ترکیه، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که دخالت آنکارا در مسائل داخلی کشورهای دیگر، تنها به دلیل حفظ امنیت مرزهای این کشور نیست و حزب عدالت و توسعه اندیشه‌های بزرگ‌تری در سر دارد. آنان اکنون درصدد ارائه الگوی توسعه اقتصادی و دینی هستند و از همین‌رو است که این حزب در مانیفست انتخاباتی خود تصریح می‌کند باید در شرایط نوین، ترکیه به رهبر و الگو تبدیل شود.

در پایان می‌توان گفت برای بررسی عوامل نقش‌آفرین در قدرت‌یابی ترکیه باید سه سطح ساختاری، منطقه‌ای و داخلی را در نظر گرفت، چراکه اصلاحات داخلی عوامل بین‌المللی و منطقه‌ای را هم تحت‌تأثیر خود قرار داده و ترکیه می‌تواند آینده سیاسی منطقه را به نفع خودش رقم زند؛ اما این مسئله را هم باید در نظر گرفت که با وجود نفوذ سیاسی و رشد اقتصادی، این کشور همچنان دارای مشکلاتی نظیر مسئله کرد‌ها و رابطه قوه مجریه با ارتش و قوه قضائیه است.

از سوی دیگر، برداشت‌های مختلفی از الگوی ترکیه سکولار وجود دارد. هریک از کشورهای جهان عرب دارای تاریخ و زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی متفاوتی هستند و عوامل متفاوتی چون نقش احزاب و نخبگان سیاسی در نحوه و چگونگی فرایند گذار آنان تعیین‌کننده است، از همین‌رو الگوی ترکیه نمی‌تواند برای تمامی این کشور‌ها مناسب باشد. دراین‌میان، آنکارا، تنها می‌تواند نظاره‌گر تحولات بعدی باشد و به تحقق رؤیای دیرینه خود یعنی قرارگرفتن در مرکزیت خاورمیانه و جهان اسلام دل‌خوش کند.