سیاسی
گاهشمار روابط ایران &#۸۲۱۱; انگلیس
روابط ایران و انگلیس در طول سالیان گذشته شاهد تلاطم ها و تحول های مختلف بوده و دوره هایی از سردی و گرمی را تجربه کرده است. در این گزارش نگاهی به دوره های مختلف در روابط تهران-لندن انداخته ایم.
پس از چهار سال قطع روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس سرانجام امروز یکشنبه یکم شهریورماه (بیست و سوم اوت) به طور همزمان سفارتخانه های ۲ کشور در تهران و لندن بازگشایی شد.
هر چند نخستین دیدار و مناسبات رسمی میان ایران و انگلیس نزدیک به پنج قرن پیش و در دوره ی صفویه کلید خورد اما بررسی این روابط در دوره ی معاصر به ویژه از دوره ی حکومت پهلوی اول به بعد در خور توجهی بیشتر است.
کمتر مورخی نقش لندن را در به قدرت رسیدن رضا شاه انکار می کند. حتی پس از سقوط قاجار و روی کار آمدن رضا شاه در اوایل آبان ماه ۱۳۰۴ خورشیدی، انگلیس نخستین کشوری بود که رژیم پهلوی را به رسمیت شناخت و با ایران روابطی نزدیک برقرار کرد. نزدیکی رضا شاه به آلمانی ها باعث انزجار متفقین به ویژه انگلیس در جنگ جهانی دوم شد و در نتیجه جبهه ی متفقین در سال ۱۳۲۰ ایران را اشغال کردند و حکومت را به محمدرضا شاه پسر وی انتقال دادند.
در دوره ی پهلوی دوم اما متغیرهای زیادی بر این روابط تاثیر گذاشت. ورود فعال آمریکا به ایران پس از خروج از سیاست های انزواطلبانه ی گذشته و همچنین ظهور جنبش های ضداستعماری مردمی که منجر به استقلال شماری از کشورها از جمله هند، برمه و پاکستان شد جایگاه انگلیس را در کشورهای جهان سوم از جمله ایران به شدت متزلزل کرد. در نتیجه قدرت نوظهور-ایالات متحده-در این کشورها از جمله ایران جایگزین لندن شد. افزون بر آن با اتخاذ سیاست «موازنه ی منفی» در سیاست خارجی از سوی «محمد مصدق» نخست وزیر وقت ایران و تلاش وی در مسیر ملی کردن صنعت نفت جرقه ی مناقشه ی این ۲ کشور زده شد؛ مناقشه یی که کودتای آمریکایی- انگلیسی را در بیست و هشتم مرداد ۱۳۳۲ به همراه داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در بهمن ماه ۱۳۵۷، سفارت انگلیس در ایران تعطیل شد و دیپلمات های این کشور در سفارت سوئد به حفظ منافع لندن پرداختند اما در سال پایان جنگ تحمیلی (۱۳۶۷ خورشیدی) سفارت این کشور در ایران به طور مجدد مشغول به کار شد.
هنوز یک سال از بازگشایی سفارتخانه انگلیس در تهران نگذشته بود که این روابط دیپلماتیک شکننده با فتوای امام خمینی (ره) مبنی بر ارتداد «سلمان رشدی» نویسنده ی کتاب «آیات شیطانی» بار دیگر قطع شد.
در سال ۱۳۶۹ روابط تهران و لندن از سر گرفته شد اما در سطح کاردار محدود ماند. تا این که در خرداد ماه ۱۳۷۶ و با روی کار آمدن دولت «سید محمد خاتمی» تلاش برای عادی سازی روابط بار دیگر به صورت جدی آغاز شد و یک سال بعد در سال ۱۳۷۷ روابط این ۲ کشور به سطح سفیر بازگشت.
در ماه های پایانی سال ۱۳۷۸ «کمال خرازی» وزیر امور خارجه ی وقت ایران به لندن سفر و با مقام های این کشور دیدار و گفت و گو کرد. همین امر باعث شد تا «جک استراو» وزیر امور خارجه ی وقت بریتانیا سال ۱۳۸۰ به ایران سفر کند؛ این نخستین سفر وزیر امور خارجه ی انگلیس به ایران از انقلاب ۵۷ تا آن زمان بود که این سفر مقدمه را برای سه سفر بعدی وی به تهران فراهم کرد.
در اواخر خردادماه ۱۳۸۳، انگلیس به همراه آلمان و فرانسه در آژانس بین المللی انرژی اتمی پیش نویس قطعنامه یی را تنظیم کردند که بر اساس آن ایران را به دلیل همکاری نکردن با این نهاد بین المللی مورد نکوهش قرار داده بودند. بنابراین از این تاریخ به بعد موضوع هسته یی ایران نیز بر روابط تهران و لندن تاثیر زیادی گذاشت.
ششم مهرماه ۱۳۸۴ و در پی اعتراض به نحوه ی عملکرد این کشور نسبت به فعالیت های هسته یی ایران، شماری از دانشجویان در تهران به سمت سفارت انگلیس سنگ و کوکتل مولوتف پرتاب کردند.
یکسال بعد جمعی از اعضای مجلس عوام بریتانیا به عملکرد دولت خود اعتراض کردند و هشدار دادند که ایران به احتمال زیاد تا سال ۲۰۱۵ به سلاح های اتمی دست خواهد یافت. با اوج گرفتن اختلاف ها به ویژه در زمینه ی موضوع هسته یی، «حسن قشقاوی» سخنگوی وقت وزارت امور خارجه ی ایران، انگلیس را خط مقدم دشمنی تاریخی با ایران خواند اما تاکید کرد که تعطیلی سفارت این کشور در دستور کار نیست.
به دنبال این کشمکش ها بیست و هشتم تیرماه ۱۳۸۸ مبلغ یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار از دارایی های ایران در بریتانیا بر اساس قطعنامه های تحریمی سازمان ملل مسدود شد.
اوایل مرداد ماه ۸۸ شماری از کارمندان سفارت انگلیس که به خاطر ناآرامی های پس از انتخابات در تهران دستگیر شده بودند آزاد شدند و ماه بعد (بیست و دوم شهریور) «سایمون گس» سفیر تازه ی انگلیس، استوارنامه ی خود را به «محمود احمدی نژاد» رییس جمهوری وقت کشورمان تحویل داد.
نوزدهم خرداد ۱۳۹۰ «جین مریوت» کاردار وقت انگلیس از سوی وزارت امور خارجه ی ایران احضار شد تا در مورد اظهارنظرهای «ویلیام هیگ» وزیر امور خارجه ی وقت انگلیس پاسخ گوید. هیگ ادعا کرده بود که تهران به دمشق برای سرکوب معترضان کمک می کند.
بیست و پنجم مهرماه همان سال «دامینیک جان چیلکات» سفیر تازه ی انگلیس با «علی اکبر صالحی» وزیر امور خارجه ی وقت ایران دیدار و استوارنامه ی خود را به وی تحویل داد.
اوایل آذرماه سال ۱۳۹۰ اعضای مجلس شورای اسلامی به دو فوریت طرحی رای دادند که بر اساس آن روابط سیاسی ایران و انگلیس به سطح کاردار کاهش می یافت که این طرح با ۱۶۲ رای موافق در مقابل پنج رای مخالف به تصویب رسید. چند روز بعد شورای نگهبان نیز بر پای آن مُهر تایید زد.
در همین روزهای شروع آذرماه بود که شماری از دانشجویان در تهران به سفارت انگلیس و همچنین باغ قلهک (اقامتگاه کارکنان سفارت) حمله کردند که این امر باعث خروج کارکنان سفارت و در نتیجه تعطیلی آن شد. در پی این اقدام دولت انگلیس نیز سفارت ایران را در لندن تعطیل و کارکنان آن را از این کشور خارج کرد.
در دولت تدبیر و امید اما این روابط سویه یی مثبت به خود گرفت. بیست و پنجم خرداد ۱۳۹۲ و پس از پیروزی «حسن روحانی» رییس جمهوری ایران در انتخابات، وزارت امور خارجه ی انگلیس با صدور بیانیه یی از دولت روحانی درخواست کرد تا به نگرانی جهانی در مورد فعالیت های هسته ای تهران پایان دهد.
دوشنبه یکم مهر ۱۳۹۲«ویلیام هیگ» وزیر امور خارجه ی وقت انگلیس با «محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه ی کشورمان برای نخستین بار پس از روی کار آمدن دولت تدبیر و امید دیدار و گفت و گو کرد.
درست یکسال بعد یعنی اوایل مهرماه ۱۳۹۳ رییس جمهوری کشورمان با «دیوید کامرون» نخست وزیر انگلیس در حاشیه ی مجمع عمومی سازمان ملل متحد دیدار و گفت و گو کرد. این نخستین دیدار رییس جمهوری ایران و نخست وزیر بریتانیا پس از انقلاب ۱۳۵۷ به شمار می رفت. آن ها بر عزم و اراده ی ۲ کشور و همچنین ضرورت بازگشایی سفارتخانه های تعطیل شده تاکید کردند.
سرانجام امروز یکشنبه یکم شهریورماه (بیست و سوم آگوست) پس از چهار سال قطع روابط دیپلماتیک میان ایران و انگلیس همزمان سفارتخانه های ۲ کشور در تهران و لندن گشوده شد؛ رخدادی که می تواند فصل جدیدی از همکاری و روابط نزدیک بین دو کشور را رقم بزند